การผ่าตัดเนื้องอกต่อมใต้สมอง

---

ข้อบ่งชี้ของการผ่าตัดเนื้องอกต่อมใต้สมอง

1. มีภาวะกดเบียดเนื้อเยื่อข้างเคียงโดยเฉพาะการกดเบียดเส้นประสาทตา ทำให้สูญเสียลานสายตาหรือตามัว นับเป็นข้อบ่งชี้ที่สำคัญที่สุดของการผ่าตัดเนื่องจากการผ่าตัดสามารถลดขนาดก้อนและการกดเบียดเส้นประสาทตาได้ทันที การมองเห็นของผู้ป่วยมักดีขึ้นอย่างรวดเร็วภายหลังการผ่าตัด (ระยะเวลาหลักวัน) ในขณะที่การกดเบียดเส้นประสาทอื่นๆเช่น การกลอกตา อาจดีขึ้นช้ากว่า

2. ภาวะฮอร์โมนเกิน การผ่าตัดยังนับเป็นการรักษาที่ได้ผลดีที่สุดในปัจจุบัน (ยกเว้นภาวะฮอร์โมนเกินจากprolactinoma เนื่องจากตอบสนองต่อยาดีมาก) โดยเฉพาะหากสามารถนำก้อนเนื้องอกออกได้หมดจะทำให้ผู้ป่วยมีระดับฮอร์โมนลดลงอย่างรวดเร็วและมีโอกาสหายขาดได้ รวมไปถึงปริมาณก้อนเนื้องอกที่เหลือน้อยลงจะทำให้ตอบสนองต่อการรักษาอื่นได้ดีขึ้น

3. ภาวะเลือดออกในก้อนเนื้องอก ส่วนใหญ่ผู้ป่วยจำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดเร่งด่วนเพื่อนำก้อนเลือดปนเนื้องอกออก (หลังจากที่ให้ฮอร์โมนชดเชยเพื่อเตรียมสภาพผู้ป่วยให้พร้อมผ่าตัด) เนื่องจากภาวะนี้ผู้ป่วยจะมีความผิดปกติของเส้นประสาทมากจากการที่ก้อนเนื้องอกขยายขนาดฉับพลัน

เนื่องจากตำแหน่งของต่อมใต้สมองนั้นอยู่ลึกเข้าไปในตำแหน่งกึ่งกลางของฐานกระโหลกศรีษะ การผ่าตัดสามารถทำได้ผ่านทาง 2 ช่องทางหลักๆคือ

1. ผ่านทางการเปิดกระโหลกศรีษะ วิธีนี้ไม่เป็นที่นิยมในปัจจุบัน เนื่องจากต้องมีการดึงรั้งเนื้อสมองหรือเส้นเลือด/เส้นประสาทระหว่างทำการผ่าตัด มีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อนของการผ่าตัดสมอง เช่น ชัก อย่างไรก็ตามวิธีนี้ยังเหมาะสมกับเนื้องอกที่มีขนาดใหญ่, ยื่นเข้าไปในสมองมาก หรือก้อนเนื้องอกติดกับเส้นเลือดของสมองมาก

2. ผ่านทางโพรงอากาศสฟีนอยด์ (sphenoid sinus) ซึ่งเป็นช่องทางตามธรรมชาติของทางเดินหายใจทำให้สามารถเข้าไปหาเนื้องอกได้โดยตรงและไม่ต้องมีการดึงรั้งเนื้อสมอง ทำให้การผ่าตัดแบบนี้มีความปลอดภัยมากและเป็นที่นิยมในปัจจุบัน การผ่าตัดนี้ยังแบ่งออกได้อีกเป็น 2 วิธีย่อยๆ

2.1 การผ่าตัดผ่านกล้องไมโครสโคป (microscope) หรือกล้องจุลทรรศน์ เป็นการผ่าตัดโดยลงแผลผ่าตัดเล็กๆบริเวณเหงือกบนหรือผนังกั้นจมูกเพื่อเข้าไปหาโพรงอากาศสฟีนอยด์แล้วใช้กล้อง microscope ส่องดูจากภายนอก(ลักษณะคล้ายมองจากกล้องส่องทางไกล)เพื่อให้ส่องสว่างและขยายภาพบริเวณที่ทำผ่าตัดได้ชัดเจนมากขึ้นกว่าตาเปล่ามาก นับเป็นวิธีมาตรฐานในการผ่าตัดทางศัลยกรรมประสาท ในมือผู้เชี่ยวชาญการผ่าตัดแบบนี้ยังคงให้ผลการรักษาที่ดีมาก

2.2 การผ่าตัดผ่านกล้องเอนโดสโคป (endoscope) นับเป็นวิธีการผ่าตัดที่เป็นที่นิยมมากขึ้นเรื่อยๆในปัจจุบันและเป็นการผ่าตัดที่หมอใช้ผ่าตัดเป็นหลัก โดยเป็นการใช้กล้องที่มีลักษณะเป็นท่อเล็กยาวและมีเลนส์อยู่ตรงส่วนปลาย ส่องเข้าไปในรูจมูกให้เห็นบริเวณที่ทำผ่าตัดโดยตรงและไม่ต้องลงแผลผ่าตัดภายนอก มุมมองที่ได้จากกล้อง endoscope นั้นจะมีลักษณะเป็นกว้าง (panoramic view) และมุมอับสายตาน้อยซึ่งเป็นข้อดีเมื่อเทียบกับกล้อง microscope อีกทั้งยังสามารถเปลี่ยนมุมมองได้ด้วยการใช้เลนส์ที่มีมุมมองต่างกันได้ (30,70 องศา) ดังนั้นการทำผ่าตัดด้วย endoscope จะทำให้แพทย์ผ่าตัดสามารถสำรวจว่ายังมีเนื้องอกหลงเหลืออยู่หรือไม่ โดยสามารถมองเห็นได้โดยตรง ประโยชน์ของ endoscope นั้นจะชัดเจนมากขึ้นในกรณีที่เนื้องอกมีขนาดใหญ่ซึ่งจะเกิดมุมอับสายตามากหากใช้การผ่าตัดด้วย microscope

โดยทั่วไปเนื้องอกต่อมใต้สมองนั้นมักมีลักษณะนุ่ม สามารถดูดออกได้ด้วยสายดูดหรือขูดออกด้วยเครื่องมือต่างๆ อย่างไรก็ตามการผ่าตัดด้วย endoscope ให้ได้ผลดีกล่าวคือ สามารถนำเนื้องอกออกได้หมด เก็บรักษาต่อมใต้สมองส่วนปกติไว้ได้ รวมไปถึงหลีกเลี่ยงการกระทบกระเทือนต่อเนื้อเยื่อต่างๆนั้น ประสาทศัลยแพทย์จำเป็นต้องใช้เวลาฝึกฝนเรียนรู้ค่อนข้างนานเนื่องจากภาพที่เห็นนั้นจะมีลักษณะเป็น 2 มิติและการควบคุมเครื่องมือผ่าตัดจะมีความยากกว่าปกติ